Piyasalar
Yıl içi piyasa akışları, kaynak, yöntem, sınırlar
Layer 2'deki Gelir Tablosu ve Bilanço bir ANIN (2025 sonu) fotoğrafıydı - dünya ne kadar varlık tutuyor, ne kadar borçlu. Layer 3 farklı bir soruya cevap veriyor: yıl İÇİNDE dünya finansal piyasalarında ne kadar işlem hacmi (akış/turnover) oluşuyor - döviz, faiz türevleri, hisse senedi, hisse senedi türevleri, kripto, emtia, kredi türevleri, tahvil, repo, hedge fon, sigorta, gayrimenkul (ticari ve konut), mortgage.
1Soru
Bilanço/Gelir Tablosu çalışmaları "dünya ne tutuyor" sorusuna cevap veriyordu. Layer 3 "dünya piyasalarında yıl içinde ne kadar işlem dönüyor" sorusuna cevap veriyor - tamamen farklı bir büyüklük mertebesi (günlük trilyonlarca dolar), tamamen farklı kaynaklar (SNA/OECD değil, BIS/WFE/SIFMA/ISDA/Swiss Re gibi piyasa-istatistiği kurumları).
2Neyden kuruldu
| Kaynak | Kapsam | Tazelik | Rol |
|---|---|---|---|
| BIS 14. Üçlü Merkez Bankası Anketi | FX + Faiz Oranı Türevleri (OTC), 52 ülke/1100+ banka | Nisan 2025 | Günlük ortalama turnover |
| BIS Quarterly Review (Ara. 2025) veri dosyası | FX + Faiz Oranı Türevleri (borsa-işlem-gören) | Nisan 2025 | OTC'yi tamamlayan borsa hacmi |
| WFE Focus Dashboard | Hisse senedi işlem hacmi, aylık | Eki 2024 - Eyl 2025 | 12 aylık toplam |
| SIFMA 2025 Capital Markets Fact Book | Küresel uzun-vadeli sabit getirili ihraç | 2025 (tam yıl) | Tahvil piyasası akışı |
| ISDA “CDS Market Dynamics” (DTCC verisi) | Kredi türevleri, dünya işlemlerinin %98'i | 2025 (tam yıl) | Kredi türevi akışı |
| OFR + ICMA + BOJ + PBoC/CAMLMAC | Repo, 4 büyük bölge (ABD/Avrupa/Japonya/Çin) | 2025-Q3/Ara/Tem/yıl-sonu | Günlük açık pozisyon (farklı metrik) |
| Swiss Re Institute “sigma” raporu | Dünya toplam sigorta primi | 2024 (tam yıl) | Sigorta akışı |
| CoinGlass / BlockThesis | Dünya kripto borsalarının 24 saatlik hacmi | 2025 yıllık ortalama | Kripto akışı (365 gün ile yıllıklandırılır) |
| CME+ICE+LME+Euronext (hacim) + CZCE (RESMİ ciro, doğrudan) | Emtia, 36 kontrat/ürün: Enerji + Metal + Tarım + Çin (CZCE'nin 21 ürünü) | 2025 (yıllık ADV/tam-yıl hacim/ciro) | Proje hesabı - kısmi/alt-sınır emtia akışı |
| Savills Research (MSCI RCA verisi) | Gayrimenkul, ticari yatırım, 16 ülke (>%90 dünya) | 2025 (Ç1-Ç3 gerçek + Ç4 tahmini) | Gayrimenkul yatırım akışı |
| NSE + JPX + Cboe (tüm 12 ABD opsiyon borsası) | Hisse senedi türevleri (opsiyon prim cirosu + vadeli işlem cirosu), 3 ülke | Hindistan FY25, Japonya 2025, ABD 2025 (11 günlük örneklem) | Türev akışı (kısmi) |
| US OFR resmi API'si (SEC Form PF agregasyonu) | Hedge fon, Gross Notional Exposure/GAV/NAV, SADECE ABD'de kayıtlı büyük fonlar | 2025-Ç4 (31 Ara. 2025) | Çeyrek-sonu açık pozisyon (farklı metrik) |
| Çin NBS resmi raporu + NAR (proje hesabı) | Konut satışları, SADECE Çin+ABD | 2025 (tam yıl) | Konut satış akışı (kısmi) |
| ECB resmi SDMX API'si + UK Finance resmi raporu | Yeni konut kredisi (mortgage), SADECE Euro Bölgesi+İngiltere | 2025 (tam yıl) | Mortgage akışı (kısmi) |
3Yöntem
- Her kaynak KENDİ doğal birimiyle alınır, zorla ortak bir kalıba sokulmaz. FX ve Faiz Oranı Türevleri BIS'in Üçlü Anketi'nde GÜNLÜK ortalama olarak yayınlanır - bunlar 250 iş günü varsayımıyla (standart finansal-piyasa takvimi) yıllık-eşdeğere taşınır. Hisse Senedi, Tahvil, CDS ve Sigorta zaten kendi kaynaklarında YILLIK akış olarak yayınlanıyor.
- Repo, diğerlerinden FARKLI bir metrik türü olduğu için yıllıklandırılmadı. OFR'nin verdiği rakam bir "günlük yeni işlem hacmi" değil, o günkü ortalama AÇIK POZİSYON (outstanding exposure) tutarı - repo çoğunlukla gecelik olduğu için stok ile günlük yeni-işlem hacmi iç içe geçiyor. Bu yüzden Repo ayrı gösterilir, toplama katılmaz.
- OTC + borsa-işlem-gören ayrımı korunur, toplanır. FX ve Faiz Oranı Türevleri için BIS iki ayrı kaynaktan geliyor (Üçlü Anket = OTC, Quarterly Review = borsa-işlem-gören) - ikisi toplanıp kategori toplamı elde edilir, kalem kırılımında ayrı ayrı gösterilir.
- Kripto, 250 değil 365 gün ile yıllıklandırılır. Kripto borsaları hafta sonu dahil 7/24 kesintisiz işlem görüyor - bu yüzden 365 gün kullanılması daha doğru bir yıllık toplam verir.
- Hisse Senedi Türevleri için PRİM CİROSU esas alındı, NOTIONAL CİRO değil. Opsiyonlarda "notional" (sözleşme sayısı × endeks değeri × çarpan) gerçekte ödenen parayı büyük ölçüde abartan, kaldıraçlı/teorik bir rakam - OTC türevlerdeki yanıltıcı "$600T notional" başlığıyla aynı sorunu taşıyor. Bu yüzden NSE'nin (Hindistan) kendi raporladığı PRİM CİROSU kullanıldı; vadeli işlemler için zaten tek bir "ciro" kavramı var (fiyat × lot × sözleşme).
- Hedge Fon da Repo gibi çeyrek-sonu AÇIK POZİSYON olarak ayrı gösterilir. OFR'nin Gross Notional Exposure (GNE) rakamı uzun+kısa pozisyonların mutlak değer toplamı - kaldıraçlı/brüt bir maruziyet, gerçek nakit akışı değil. Bu yüzden yıllıklandırılmadı ve toplama katılmadı.
4Ne çıktı
| Kategori | Günlük | Yıllık Eşdeğer |
|---|---|---|
| Faiz Oranı Türevleri | $25,27T/gün | $6.317,8T |
| Döviz (FX) | $9,72T/gün | $2.429,4T |
| Devlet Tahvili İşlem Hacmi | $1,37T/gün | $342,2T |
| Hisse Senedi İşlem Hacmi | - | $184,5T |
| Emtia (Enerji+Metal+Tarım+Çin, Kısmi) | $0,63T/gün | $158,6T |
| Kripto Para İşlem Hacmi | - | $96,5T (365 gün) |
| Hisse Senedi Türevleri (Hindistan+Japonya+ABD, Kısmi) | - | $82,8T |
| CDS / Kredi Türevleri | - | $41,8T |
| Tahvil İhracı | - | $29,9T |
| Kart ve Dijital Ödeme İşlem Hacmi (Visa+Mastercard) | - | $27,6T |
| Sigorta | - | $7,9T |
| Sendikasyon Kredi Piyasası | - | $7,0T |
| Mortgage (Yeni Konut Kredisi, Kısmi) | - | $3,38T |
| Gayrimenkul (Konut Satışları, Kısmi) | - | $2,77T |
| Gayrimenkul (Ticari Yatırım) | - | $0,95T |
| Private Equity İşlem Hacmi (Kısmi) | - | $0,90T |
| Karbon Piyasaları (AB ETS) | - | $0,90T |
| Sanat ve Koleksiyon Piyasası | - | $0,06T |
| Repo (Dünya - ABD+Avrupa+Japonya+Çin) | $31,9T/gün (açık pozisyon, ayrı) | - |
| Hedge Fon (ABD, GNE) | $39,1T (çeyrek-sonu açık pozisyon, ayrı) | - |
| TOPLAM (Repo ve Hedge Fon hariç, 18 kategori) | $9.735,0T |
5Nasıl sınandı
- Sitenin kendi, önceden var olan bir iddiası ilk kez doğrulandı. Layer 3 Overview sayfasının (eskiden Layer 2 Overview'un bir parçasıydı) anlatı metninde "dünya finansal sisteminde gerçekleşen işlemlerin toplamı günlük yaklaşık 40 T USD mertebesinde" cümlesi vardı - hiçbir kaynağa bağlanmamış, muhtemelen kaba bir tahmindi. FX+Faiz Oranı Türevleri günlük toplamı ($34,99T) bu iddiayla AYNI MERTEBEDE çıktı.
- CDS toplamı, kendi iç bileşenleriyle kuruşuna kadar tutuyor. ISDA'nın raporu Endeks CDS ($39,0T) + Tekil-İsim CDS ($2,8T) = $41,8T diyor - toplanan alt-kalemler de tam bu toplama ulaşıyor.
- Repo'nun bilerek farklı işlenmesi, bir hata değil bilinçli bir metodoloji kararı. İlk taslakta Repo da diğerleri gibi ×250 yıllıklandırılmıştı - ama bu, kısa-vadeli repo pozisyonlarının STOK'unu FLOW gibi göstererek çifte-sayım riski yaratıyordu.
6Sınırlar nerede
Emtia rakamı KISMİ bir alt-sınır, dünya toplamı değil. WFE/FIA sadece sözleşme SAYISI veriyor; Çin borsaları sözleşme sayısının %79'unu oluşturuyor ama çok farklı kontrat büyüklükleriyle, bu yüzden naif bir çevrim güvenilmez. Bulunan hazır "USD toplamı" iddiaları da şeffaf olmayan ticari pazar-araştırma firmalarından geliyordu - onun yerine borsaların kendi ADV verisi × standart kontrat/lot büyüklüğü × ortalama fiyat ile dört grupta ayrı bir hesap kuruldu: Enerji (CME/ICE hacmi, EIA fiyatı), Metal (LME'nin kendi 6 metalinin 2025 ADV'si, World Bank Pink Sheet fiyatı), Tarım (CME/CBOT'un 4 kontratlık ADV'si + Euronext/MATIF'in Avrupa'da kendi resmi 2025 tam-yıl hacmi, World Bank Pink Sheet fiyatı), Çin (CZCE'nin kendi RESMİ yıl-sonu bülteni - fiyat hesabı YOK, borsanın doğrudan yayınladığı RMB ciro kullanıldı, 21 ürün - Sina Finance'in bağımsız haberiyle çapraz-doğrulandı). COMEX Altın/Gümüş ve SHFE/DCE (Çin'in CZCE dışındaki diğer 2 büyük borsası) - birden fazla yöntemle (doğrudan istek, headless tarayıcı) denendi ama hepsi CAPTCHA/WAF engeline takıldı - hâlâ tamamen dışarıda.
Repo artık 4 büyük bölgeyi (ABD+Avrupa+Japonya+Çin) kapsıyor ama hâlâ tam küresel değil - Hindistan, Kore gibi küçük/gelişen piyasalar dışarıda; ayrıca 4 bölge farklı referans tarihlerinde raporlanıp tek bir Ağustos-2026 kuruyla USD'ye çevrildi.
Gayrimenkul rakamı sadece ticari yatırımı kapsıyor, konut satışları dışarıda. Savills/MSCI RCA verisi 16 ülkeyi kapsıyor ama muhtemelen çok daha büyük olan konut alım-satım hacmi hiç ölçülmedi - listedeki en küçük kalem, bu düşük el-değiştirme oranından çok veri kapsamı eksikliğini yansıtıyor olabilir.
Hisse Senedi Türevleri rakamı SADECE Hindistan+Japonya+ABD'yi kapsıyor. NSE, dünyanın sözleşme SAYISI olarak en büyük türev borsası (WFE 2025: dünya stock index options hacminin %88,9'u NSE'de); JPX (Japonya) kendi resmi "Trading Value" verisiyle; ABD (Cboe) kendi resmi "Net Option Premium" verisiyle (tüm 12 ABD opsiyon borsası, ama SADECE opsiyonlar - CME S&P 500 e-mini gibi endeks vadeli işlemleri henüz eklenmedi, tam-yıl API erişilemediği için 2025'in her ayından 1 gün örneklenip yıllıklandırıldı) eklendi - ama bu dünya toplamı değil. BSE (Hindistan'ın 2. borsası) hariç, Eurex/CME/OCC prim cirosunu USD olarak yayınlamıyor (sadece sözleşme sayısı), ve KRX (Kore Borsası - KOSPI 200 Options tarihsel olarak dünyanın en çok işlem gören türevlerinden) resmi veri portalı JavaScript tabanlı olduğu için erişilemedi.
Hedge Fon rakamı (GNE) SADECE ABD'yi kapsıyor ve bir AÇIK POZİSYON, akış değil. OFR'nin API'si sadece SEC'e Form PF dosyalayan büyük "Qualifying Hedge Fund"ları kapsıyor - küçük fonlar ve ABD-dışı kayıtlı fonlar (Cayman Adaları vb.) hariç.
Gayrimenkul (Konut Satışları) SADECE Çin+ABD'yi kapsıyor. Çin'in rakamı NBS'in resmi verisi (temiz), ABD'ninki proje türetimi bir tahmin (NAR $ toplamı yayınlamıyor - 4,06M satış × $414.400 medyan fiyat, muhtemelen bir ALT tahmin). İngiltere, Japonya, Almanya dışarıda.
Mortgage (Yeni Konut Kredisi) SADECE Euro Bölgesi+İngiltere'yi kapsıyor. Dünyanın en büyük tek mortgage piyasası olan ABD bilinçli olarak dışarıda bırakıldı - MBA'nin kesinleşmiş 2025 rakamı bulunamadı (PDF'ler 403 verdi, tahmin revizyonları $1,4T-$2,3T arasında çok tutarsızdı) - zayıf veri eklemek yerine dışarıda bırakıldı. Çin de sadece NET (2025'te negatif) değişim yayınlıyor.
FX ve Faiz Oranı Türevleri'nin yıllıklandırılması KABA bir varsayım. BIS Üçlü Anketi 3 yılda bir, TEK bir örnek ayın (Nisan) ortalamasını ölçüyor - gerçek yıl-boyu toplam mevsimselliğe bağlı olarak bu rakamdan sapabilir.
7Tarihsel seri (Tarihsel Gelişim sayfası)
Bu sayfa 2025'in bir fotoğrafını kurar (yıllık 9.700 T$). Ayrı bir Tarihsel Gelişim sayfası (/layer3/tarihsel) yıllık piyasa akışını / turnover'ı MS 1900'den bugüne izler. 1900 öncesi bu ölçü yoktur: organize menkul kıymet ve türev piyasaları büyük ölçüde 19-20. yüzyıl olgusudur, o yüzden daha eski noktalar boştur (kavram yoktu). 1900-2000 rakamları kaba tahmindir (düşük güven) - daha iyi bir uzun-dönem seri (BIS / WFE tarihsel) bulununca güncellenecek. Bugünkü rakam Layer 3'ün kendi toplamıdır (§2-§6).
Türetilmiş seriler (aynı build, yeni kaynak yok): kişi başına yıllık işlem hacmi, akışın yıllık dünya GSYH'sine oranı, akışın aynı yılın fiziksel malzeme çıkışına oranı (bin $/ton - fiziksel üretimden kopuş, 1900'den), ve büyüme ayrıştırması + hız. Nüfus ve GSYH, Layer 1 tarihsel serisiyle ortaktır. Tam yöntem: proje deposunda docs/layer_history_methodology.md §6.
| Seri | Kaynak | Not |
|---|---|---|
| Yıllık piyasa akışı 1900-2000 | kaynaklı educated guess | düşük güven; BIS/WFE tarihsel serisi bulununca değişecek |
| Yıllık piyasa akışı 2025 | Layer 3'ün kendi toplamı (§2-§6) | BIS · WFE · SIFMA · ISDA · Swiss Re · CoinGlass vb. |
| Nüfus, dünya GSYH | Layer 1 tarihsel serisi | kişi başı ve GSYH oranları için |
| Fiziksel malzeme çıkışı | Layer 0 tarihsel serisi | akış ÷ malzeme kopuş oranı için |
8Perspektif sayfası, Kaldıraç ve Fiziksel Temas
Detaylı Analiz'in "Perspektif" grubundaki Kaldıraç ve Fiziksel Temas sayfası (/layer3/detay/kaldirac-temas), §2-§6'daki 20 piyasa kategorisini iki yeni eksenle okur: fiziksel Layer 0 ile temas derecesi (mülkiyet devri / likit takas / türev / saf finansal) ve tipik kaldıraç aralığı. Hacimler layer3_market_flows.json ile hizalıdır; iki yeni eksen ayrı bir derlemedir (layer3_leverage_contact.json).
| Kalem | Kaynak | Yöntem |
|---|---|---|
| Tezgah üstü türev nominal / brüt piyasa değeri | BIS, OTC Derivatives Statistics, H1 2024 | faiz swapı, CDS için nominal ÷ brüt piyasa değeri, kaldıraç göstergesi |
| Borsa başlangıç teminatı oranları | CME Group · Eurex · ICE, yayınlanmış teminat tabloları 2024-2025 | kaldıraç ≈ 1 ÷ başlangıç teminatı oranı (vadeli, opsiyon) |
| Hisse / repo kaldıracı | US FINRA Regulation T (hisse) · SIFMA repo kesinti konvansiyonları | Reg-T %50 → 1-2×; hazine repo kesintisi %1-4 |
| FX kaldıracı | BIS, Triennial Central Bank Survey 2022 · prime-broker konvansiyonları | kurumsal 20-50× tipik bant |
Kaldıraç aralıkları tipik yayınlanmış bantlar
Enstrüman başına “tipik kaldıraç” tek bir gözlem değil, borsa teminat tabloları ve BIS/ISDA nominal-brüt oranlarından türetilen bir aralıktır. Gerçek pozisyon kaldıracı işlemciye, teminata ve piyasa koşuluna göre bu bandın dışına çıkabilir.
Fiziksel temas katmanı nitel bir sınıflandırma
Dört temas katmanı (mülkiyet devri / likit takas / türev / saf finansal) enstrümanın Layer 0 ile bağını özetleyen editoryal bir taksonomidir; sürekli bir “%temas” ölçüsü değildir.
9Perspektif sayfası, Hız ve Gecikme
"Perspektif" grubuna eklenen Hız ve Gecikme sayfası (/layer3/detay/hiz-ve-gecikme), değerin ışık hızına soyutlanmasını üç ölçüyle okur: New York-Chicago gecikme hiyerarşisi, HFT'nin piyasa başına hacim payı, ve petrolde kağıt varil / fiziksel üretim oranı. Ana boru hattında olmayan ayrı bir veri seti (layer3_latency.json).
| Kalem | Kaynak | Yöntem / not |
|---|---|---|
| Gecikme hiyerarşisi (insan 250 ms → FPGA 1.000 ns) | Laughlin, Aguirre & Grundfest 2014 (Financial Review 49:283-312); Deary, Der & Ford 2001 (Intelligence 29:389-399); Leber, Geib & Litz 2011 (FPL 2011:317-322); Lewis 2014, Flash Boys | NY (Carteret/Mahwah) ↔ Chicago (Aurora) tek yön, büyük daire 1.178 km. Fiber gecikmeleri Laughlin ve ark. ölçümü (Nisan 2010); FPGA satırı bir iletim değil çip-içi işlem gecikmesi (akademik prototip, 1 µs). |
| HFT'nin hacim payı, piyasa başına (%50) | US SEC, Equity Market Structure Literature Review Part II (2014); Menkveld 2016 (Annu. Rev. Fin. Econ. 8:1-24); ESMA 2014; Joint Staff Report 2015; Chaboud et al. 2014 (J. Finance 69:2045-2084); Haynes & Roberts 2015 (CFTC) | Piyasa başına, yıl ve kaynak etiketli. Taslaktaki kaynaksız “%74-82” alınmadı; ölçümler çoğunlukla %50 civarında toplanır (aralık %33-67). |
| Kağıt varil / fiziksel varil ≈ 15 | Futures Industry Association, Annual Volume Survey 2023; US EIA, Short-Term Energy Outlook (2023 dünya ham petrol + kondensat) | WTI (244 M) + Brent (219 M) vadeli kontrat × 1.000 varil = 463 mlr kağıt varil ÷ 29,9 mlr fiziksel. Yalnızca iki vadeli kontrat; opsiyon, mikro kontrat ve OTC swap eklendiğinde çarpan 25-40'a çıkar. |
HFT payı ve kağıt-varil oranı yıldan yıla değişir
HFT hacim payı tanıma yöntemine ve piyasaya göre değişir (firma bazlı vs emir-bayrağı bazlı; hisse vs vadeli vs döviz). FIA kontrat hacimleri her yıl oynar; sağlam iddia büyüklük mertebesidir (çift haneli çarpan), kesin 15 değil. Büyük daire mesafesi hangi veri-merkezi çiftinin alındığına göre 1.140-1.190 km arası.
İnsan tepki süresi bir dağılımdır
250 ms basit görsel tepki için temsili bir medyan (Deary ve ark. 2001, geniş örneklem 250-290 ms); tek bir nokta değil. FPGA tick-to-trade için alıntılanabilir akademik rakam 1 µs; güncel ticari sistemler daha hızlı, ancak kaynaksız bir “yüz nanosaniye” iddiası yapılmadı.
10Perspektif sayfası, Geri Besleme Döngüsü (katmanlar-arası)
Geri Besleme Döngüsü sayfası (/layer3/detay/geri-besleme), Layer 3 ile fiziksel taban arasındaki kuplajın iki yönde de kanıtını derler: yukarıdan aşağı (L3 kararları → reel dünya) ve aşağıdan yukarı (fiziksel şoklar → piyasalar). Ayrı bir katmanlar-arası veri seti (layer_feedback_loop.json). Kanalların bir kısmında etkinin yönü ya da büyüklüğü hakemli literatürde çekişmeli; o satırlar iki görüşle veriliyor.
| Kanal | Ana kaynak | Çekişmeli mi / karşı kaynak |
|---|---|---|
| ↓ Emtia finansallaşması → reel gıda/enerji fiyatı | Tang & Xiong 2012 (RFS 25:1533-1570); Cheng & Xiong 2014 (ARFE 6:419-441); UNCTAD TDR 2011 | ÇEKİŞMELİ, Irwin & Sanders 2011 (AEPP 33:1-31), 2012 (Energy Econ. 34:256-269); Fattouh, Kilian & Mahadeva 2013: endeks yatırımının fiyat düzeyine nedensel etkisi yok |
| ↓ Sistemik finansal kriz → reel üretim ve istihdam kaybı | Laeven & Valencia 2018 (IMF WP 18/206); Reinhart & Rogoff 2009 | Betimleyici; 151 sistemik krizde medyan üretim kaybı trend GSYH'nin %30'u |
| ↓ Faiz / tahvil piyasaları → reel yatırım | kullanıcı-maliyeti elastikiyeti -0,5…-1; politika faizi +1 puan → işletme yatırımı -%2…-5 (2 yıl) | ÇEKİŞMELİ, Sharpe & Suarez 2021 (Management Science 67:720-741): CFO anketinde çoğu firmanın planı 1 puanlık faiz değişimine duyarsız |
| ↓ Hızın fiziksel ayak izi | Spread Networks: 1.331 km hendek, 300 M$, gidiş-dönüş 16 ms → 13 ms; 3 yıl içinde mikrodalga 4,1-4,7 ms ile geçti | Betimleyici (Laughlin et al. 2014; Lewis 2014) |
| ↑ Fiziksel petrol arz şoku → oynaklık, enflasyon, faiz → resesyon | Hamilton 1983 (JPE 91:228-248), 2003: II. Dünya Savaşı sonrası 10 ABD resesyonunun 9'u petrol fiyat sıçramasını izledi | ÇEKİŞMELİ, Kilian 2009 (AER 99:1053-1069); Barsky & Kilian 2004; Bernanke, Gertler & Watson 1997: petrol fiyatı büyük ölçüde içsel/talep kaynaklı, düşüşün çoğu para politikası tepkisi. "9/10" olgusu değil, mekanizma çekişmeli |
| ↑ Boğaz kesintisi → navlun, sigorta, emtia türevleri | Lloyd's List (Mart 2021); UNCTAD 2021, 2024: Ever Given 6 gün, günde 9,6 mlr $ ticaret; Kızıldeniz 2024 navlun 3-4×, savaş-risk primi %0,05 → %0,5-1 | Betimleyici |
| ↑ Ürün kaybı → tarım vadeli işlemlerinde sıçrama | 2010 Rusya tahıl ihracat yasağı → CBOT buğday +%70; 2012 ABD kuraklığı → mısır rekor 8,30 $/kile (+%60) | Betimleyici (FAO, USDA) |
| ↑ Uzun vadeli fiziksel sınırlar → varlık getirileri | EROI düşüşü 30:1 → 15-18:1; toplumsal EROI tabanı 5:1-11:1 (Hall & Klitgaard; Murphy 2014) | ÇEKİŞMELİ, Nordhaus 1992 (BPEA); Krautkraemer 1998 (JEL 36:2065-2107): reel emtia fiyatlarında uzun vadeli yükseliş trendi yok, ikame ve teknik değişim tüketimi dengeliyor |
olcum alanları tek tutarlı seri değil
Her kanal farklı çalışmalardan, farklı dönem ve tanımlarla alınmış nokta tahminlerdir; kıyaslanmak ya da toplanmak için değil, kuplajın var olduğunu göstermek için. Nokta değerler merkezî tahmindir.
Dört kanal hakemli literatürde çekişmeli
Emtia spekülasyonu → fiyat, faiz → yatırım, petrol şoku → resesyon (mekanizma), ve fiziksel sınırlar → getiri satırları çekişmelidir; her biri sayfada karşı görüş ve karşı kaynakla birlikte gösterilir. Diğer dört kanal (kriz → çıktı kaybı, hızın ayak izi, boğaz kesintisi, mahsul → vadeli) betimleyici ve çekişmesizdir.
11Perspektif sayfası, Yatay Kesit (katmanlar-arası matris)
Yatay Kesit sayfası (/buyuk-resim/yatay-kesit) dört katmanı altı boyutta yan yana koyar: işgücü, kara ayak izi, enerji, zaman ölçeği, kırılganlık, ontolojik statü. Ayrı bir katmanlar-arası veri seti (layer_horizontal_matrix.json). İşgücü ve gecikme satırları mevcut kaynaklı setlerden (layer_workforce.json, layer3_latency.json) yeniden kullanılır; mekân ve enerji birincil kaynaklardan derlenmiştir. Her hücre “ölçülen / tahmin / nitel” olarak işaretlidir.
| Boyut | Ana kaynak(lar) | Tür / sınır |
|---|---|---|
| İşgücü (kişi + istihdam payı) | layer_workforce.json · ILO modelli tahminler, ILOSTAT 2024, ISIC Rev.4, 2023; L3 için SIFMA 2024 + US BLS NAICS 523/525 | L0/L1 ölçülen; L2 gayrimenkul bileşeni ve L3 çekirdek tahmin (bant 15-35 M / 3-7 M) |
| Kara ayak izi (milyon km²) | FAO Land statistics 2001-2023 (FAOSTAT Analytical Brief 107, 2021); Maus vd. 2022 (Scientific Data 9:433); Gong vd. 2020 GAIA (RSE 236:111510) | L0 ve L2 ölçülen; L1 ve L3 için kaynaklı küresel toplam yok → nitel |
| Enerji (EJ/yıl nihai enerji) | IEA World Energy Balances 2024; IEA Buildings / Data Centres; Aramendia vd. 2023 (GEC 83:102745); FAO 2011 Energy-Smart Food | Dört hücre de paylaştırma tahmini, ölçüm değil; kural meta.enerji_paylastirma_kurali'nda; dünya toplamı 440 EJ (2022) |
| Zaman ölçeği (saniye, büyüklük mertebesi) | Dukes 2003 (Climatic Change 61:31-44); FAO ürün takvimleri; Pistor 2019; Piketty 2014; layer3_latency.json | L3 ölçülen; L0/L1/L2 büyüklük mertebesi çıpası, nokta değer değil, log eksende okunur |
| Kırılganlık (şok türü + örnek) | Silva Rotta vd. 2020 (IJAEOG 90:102119); Lloyd's List / UNCTAD 2021; Laeven & Valencia 2018 (IMF WP 18/206); CFTC & SEC 2010 | Örnek olayların yayımlanmış rakamları, ölçülen |
| Ontolojik statü (kavramsal çıpa) | Ayres & Kneese 1969 (AER 59:282-297); Georgescu-Roegen 1971; Szargut vd. 1988; Smil 2013; Pistor 2019; de Soto 2000; Carruthers & Stinchcombe 1999 (Theory and Society 28:353-382); MacKenzie 2006; Keynes 1936 böl. 12 | Kavramsal, sayısal değer yok |
Boyutlar tek tutarlı seri değil
Altı boyut farklı kaynaklardan, farklı dönem ve tanımlarla alınmış nokta tahminlerdir; kıyaslanmak ya da toplanmak için değil, dört katmanın aynı çerçevede yatay görünmesi için. sayisal alanı yalnızca aynı boyut içinde karşılaştırılabilir; zaman ölçeğinde bu alan saniye cinsinden büyüklük mertebesidir.
Mekân/L1-L3 ve enerji zayıf hücreler
Sanayi + lojistik + demiryolu kara alanı için tek bir kaynaklı küresel toplam yoktur (yalnızca 0,02 milyon km² demiryolu koridoru türetilebilir); borsa kolokasyon veri merkezleri için de yayımlanmış küresel taban alanı yok, ikisi de nitel metin hücredir. Enerji dört hücrede de IEA sektör verisinin katman sınırına paylaştırılmasıdır; L1 yük/yolcu ayrımı (%40 yük) kabadır, L0 tarım bileşeni FAO 2011'e dayanır.
Dört katman tek sistem: madde çıkar, değere döner, birikir, sonra hiçbir madde kıpırdamadan yeniden hareket eder. Büyük Resim →